Stichting voor Christelijke Filosofie

Blog

In Memoriam prof. dr. Jacob Klapwijk (1933-2021)

Door: prof. dr. René van Woudenberg

Toen ik in 1977 aan de Vrije Universiteit in Amsterdam Nederlands ging studeren, bleek dat we ook het vak “Wijsgerige Vorming” moesten volgen. Dat college werd gegeven door Prof. Klapwijk. De colleges gingen over waarheid, over het verificatiebeginsel van betekenisvolheid, over het verschil tussen zinvolle, zinloze en onzinnige uitspraken (allemaal thema’s die de neopositivisten in het Interbellum hevig bezighielden), over de fascinerende figuur van Wittgenstein en diens kritiek op het neopositivisme. Ik bezocht de colleges en was onmiddellijk verkocht. Ik wist niet wat ik hoorde, en ik wist niet dat filosofie een vak is dat je kunt studeren. Na afloop van een van de colleges ben ik op prof. Klapwijk afgestapt om te vragen of ik nog meer filosofie-colleges kon volgen. Het liep erop uit dat ik een tweede studie begon te doen.

Klapwijk was een geweldig goed docent. Hij verstond de kunst verstond om filosofische gedachtegangen ‘van binnen uit’ te presenteren, begrijpelijk te maken—zelfs zo dat je dacht “daar valt geen speld tussen te krijgen, wie kan hier nog iets tegen in brengen.” Maar dan ging hij verder en bleken er toch altijd wel kanttekeningen te maken te zijn, of kritiek uit te oefenen, of een niet voorzien probleem aan te wijzen. Zijn colleges zaten erg goed in elkaar, ze waren helder van opbouw, hij debiteerde geen zweverige onnavolgbare diepzinnigheden. Het was ook duidelijk dat Klapwijk innerlijk sterk betrokken was bij de onderwerpen waarover hij doceerde. Hij was sensitief en subtiel.

Ik was aan de VU gaan studeren omdat ik had gehoord dat dat een christelijke universiteit zou zijn. Aanvankelijk merkte ik daar niet zo veel van, maar toen ik het net verschenen boekje van Klapwijk, Dialektiek der Verlichting (1977) ging lezen, dat handelde over de Neomarxisten uit de zgn. Frankfurter Schule, las ik over ‘het Messiaanse licht’—en bemerkte ik dat hij vanuit het christelijk geloof het filosofische gesprek met de Neomarxisten aanging. Ik werd er totaal door gefascineerd.

Later ben ik Klapwijks student-assistent geworden, als opvolger van (nu Dr.) Klaas van der Zwaag. Toen heb ik begrepen dat Klapwijk in een bepaalde traditie stond—de traditie waarvan de VU hoogleraren Dooyeweerd en Vollenhoven de inauguratoren waren. Klapwijk had theologie en filosofie gestudeerd aan de VU en was in 1970 cum laude gepromoveerd bij prof. S.U. Zuidema op een proefschrift getiteld Tussen Historisme en Relativisme dat handelde over de dynamiek van het historisme, ruwweg het idee dat alles historisch van aard is, alles ‘im Werden begriffen’, en dat er geen constantes of zekerheden zijn. Hoofdfiguur was de 19de eeuwse theoloog/filosoof Ernst Troeltsch. Het thema van historiciteit en ontwikkeling heeft hem nooit meer losgelaten.

Een andere thema dat zijn volle aandacht had was het idee van christelijke filosofie, hoe dat vormgegeven zou kunnen worden en welke ‘methode’ daarvoor gebruikt zou kunnen worden. Wat dit laatste betreft zocht hij naar een weg tussen anti-these (ruwweg gezegd: algeheel afwijzen van niet-christelijk denken—een Kuyperiaans thema) en synthese (ruwweg: kritiekloos aanvaarden van niet-christelijk denken, een schrikbeeld voor Dooyeweerd en Vollenhoven). Zijn eigen tussenweg heeft Klapwijk uitgewerkt in het idee van ‘transformationele filosofie’—dat hij in een interview met George Puchinger in 1980 als volgt onder woorden bracht: “Augustinus werkte met het zogenaamde spoliatio-thema: bij de uittocht uit Egypte moesten de Israëlieten de Egyptenaren beroven van hun goud en zilver. Dat geroofde goed moest vervolgens worden gesmolten en gezuiverd alvorens het gebruikt kon worden in de dienst van Jahwe. Reformatie door transformatie, dat is zo’n beetje mijn program.” Goud en zilver staan hier, het is nodeloos om het te zeggen, voor de denkschatten van de eeuwen. Dit idee heeft Klapwijk onder meer uitgewerkt in het door Sander Griffioen en ondergetekende geredigeerde boek Transformationele filosofie. Cultuurpolitieke ideeën en de kracht van een inspiratie (1995).

In 2008 verscheen, zelfs voor vrienden en bekende tamelijk onverwacht, bij Cambridge University Press Klapwijks belangrijke boek Purpose in the Living World? Creation and Emergent Evolution. Het kan gezien worden als een bijdrage aan de discussie die onder meer door Cees Dekker en Gijsbert van den Brink was ontketend over schepping, evolutie en Intelligent Design. In dat boek verwerpt hij het laatste, en zoekt hij naar een weg om schepping en evolutie bij-een te denken. Hij doet dat door, om het in Dooyeweerdiaanse termen te zeggen, het idee uit te werken dat er ontwikkeling is aan zowel de subjects- als aan de wetszijde van de werkelijkheid. Een themanummer van Philosophia Reformata is aan dit boek gewijd.

Klapwijk was een veelgevraagd spreker op studentenconferenties. Veel van zijn lezingen zijn verschenen in Radix. Ook internationaal was hij actief. In Basel heeft hij series gastlezingen gegeven aan de Freie Evangelische Theologische Akademie, die ook in druk verschenen zijn onder de titels Philosophien im Widerstreit (1978) en Philosophische Kritik und göttliche Offenbaring (1986).

Klapwijk was een beminnelijk mens, vriendelijk, belangstellend, en onderzoekend. Hij kon vasthoudend zijn. Door dit alles heen was hij een gelovig en vroom mens. Hij heeft de strijd gestreden en het geloof behouden. Omgeven door de goede zorgen van zijn familie, is hij in alle vrede heengegaan op 19 maart 2021.

Naar aanleiding van de vacature voor Hoogleraar Christelijke Filosofie en universitair hoofddocent schrijft het Reformatorisch Dagblad over het kennisnetwerk christelijke filosofie waar we als stichting aan werken.

Klaas van der Zwaag sprak namens het RD met onze directeur Sander Luitwieler. Laatstgenoemde zegt in het interview onder andere het volgende over het kennisnetwerk: “De stichting wil met deze knooppunten haar werk meer samenhang en focus geven. Je kunt ze zien als de binnenste schil, waaromheen onze bijzonder hoogleraren christelijke filosofie aan de verschillende universiteiten hun werk verrichten. Het is de bedoeling dat de nieuwe hoogleraar een leidinggevende rol zal krijgen in het op te bouwen netwerk christelijke filosofie. Vanwege zijn halftijdse functie heeft hij ook de gelegenheid om een onderzoekslijn te ontwikkelen op het gebied van christelijke filosofie.

Lees het volledige bericht hier.

Stichting voor Christelijke Filosofie heeft als missie het doordenken, actualiseren en doorgeven van het christelijk-filosofische gedachtegoed. Dit op een manier die het leven van zowel christenen als niet-christenen verrijkt en bijdraagt aan een betere vervulling van hun roeping in de samenleving.

Voor het realiseren van onze missie moeten we het voor een belangrijk deel hebben van het geschreven woord. Welke beperkingen corona ook met zich meebrengt, lezen kunnen we gelukkig sowieso. Daarom belichten we in onze laatste nieuwsbrief graag onze boekenreeks aan de hand van een interview met dr. Bart Cusveller, de nieuwe voorzitter van de redactie.

Onze boekenreeks en mensen als Bart Cusveller zijn cruciaal om christelijke filosofie te doordenken, actualiseren en toe te passen op verschillende wetenschapsgebieden en maatschappelijke vraagstukken.

Zo hebben we pas in de reeks een langverwacht en goed ontvangen standaardwerk uitgebracht over kunst in de (neo)calvinistische traditie: Kunst D.V. En begin volgend jaar verschijnt een boek van Bart Cusveller zelf, over wijsgerige ethiek.

Misschien heeft u in deze coronatijd ook wel meer tijd gevonden om te lezen en de waarde daarvan extra ervaren. Wilt u ons juist in deze tijd een steun in de rug geven voor dit deel van ons werk? Bij voorbaat hartelijk dank.

U kunt uw gift overmaken op NL33 INGB 0001 2095 98 t.n.v. Stichting voor Christelijke Filosofie in Amersfoort, onder vermelding van ‘decemberbrief 2020’.

Met vriendelijke groet,

Dr. Sander Luitwieler, directeur

Op de website van het I&K netwerk (een netwerk van VO-scholen en drie christelijke HBO-instellingen) staat een mooi interview te lezen met onze hoogleraar Jan van der Stoep over zijn onderwijservaring en het belang van christelijke filosofie.

Lees het interview hier.

Onze hoogleraar Renée van Riessen was recent op TV in het programma Waar ben je bang voor? In dit programma gaat journalist Stevo Akkerman in gesprek met filosofen, psychologen en kunstenaars over het fenomeen angst.

Het gesprek met Renée van Riessen is te zien in de tweede en derde aflevering van de serie.

Over dezelfde thematiek is ook een zeer lezenswaardig interview met Renée van Riessen verschenen in Trouw (op 10 november 2020).

In Memoriam: John Kok (1949-2020)

Op 5 juli 2020 is John Kok op 71-jarige leeftijd overleden. Hij werkte het grootste deel van zijn carrière aan Dordt University in Sioux Center (Iowa, Verenigde Staten) als docent filosofie en decaan.

John Kok was actief betrokken bij de reformatorische wijsbegeerte, en vertegenwoordigde jarenlang de Vereniging voor Reformatorische Wijsbegeerte in de Verenigde Staten. Hij kwam in 1971 naar Nederland om aan de Vrije Universiteit Amsterdam filosofie te studeren, waar hij in 1992 promoveerde. John Kok werkte veel samen met Hendrik van Riessen en Jacob Klapwijk.

John Kok was ook actief in het bestuur van de Stichting Vollenhoven. Hij deed veel onderzoek naar het vroege werk van deze grondlegger van de reformatorische wijsbegeerte, en vertaalde delen van zijn werk naar het Engels.

Lees hier een uitgebreider in memoriam op de website van het Institute for Christian Studies in Canada.

In Memoriam: Elaine Botha (1938-2020)

Op 8 juli 2020 is Elaine Botha overleden. Ook zij was internationaal actief in de reformatorische wijsbegeerte. Ze studeerde onder andere filosofie aan de Vrije Universiteit Amsterdam, onder begeleiding van Hendrik van Riessen en André Troost. Ze was tussen 1995 en 2004 respectievelijk vice-president en directeur van het Dooyeweerd Centre aan Redeemer University in Canada. Verder werkte ze als docent filosofie aan verschillende universiteiten.

Elaine Botha trouwde op late leeftijd met Bob Goudzwaard, met wie ze in Zuid-Afrika woonde.

Lees hier een uitgebreider in memoriam op de website van het Institute for Christian Studies in Canada.

Op 19 september 2020 werd het boek Kunst D.V. feestelijk gepresenteerd in de Grote of Barbarakerk in Culemborg. De boekpresentatie werd verzorgd door uitgeverij Buijten en Schipperheijn in samenwerking met de Roos van Culemborg.

Tijdens de boekpresentatie gaf Henk Reitsema een kort overzicht van de ontwikkeling van het denken over christelijke kunst na Rookmaker. Rookmaker was een kunsthistoricus en filosoof, die in de traditie van Kuyper en Dooyeweerd een christelijk perspectief op kunst ontwikkelde.

De Barbarakerk vormde een passende plaats om het boek Kunst D.V. te presenteren, aangezien de kerk gebruikt wordt als expositieruimte voor (christelijke) kunstenaars. Dit werd tijdens de bijeenkomst toegelicht door Rieks Hoogenkamp. Het boek werd overhandigd aan Andries Knevel.

Recensies van Kunst D.V.


Kunst D.V. is het 39e deel uit de boekenreeks Verantwoording. Het boek kost €29,90 (exclusief verzendkosten). Stuur ons een e-mail om het boek te bestellen.

Het boek Van zichzelf bevrijd van onze Leidse hoogleraar Renée van Riessen staat op de shortlist van de Hypatia-prijs 2020.

De Hypatia-prijs is een tweejaarlijkse prijs voor het beste en meest prikkelende en actuele filosofieboek geschreven door een vrouw. Met het instellen van deze prijs wil de Society for Women in Philosophy vrouwen in de filosofie in Nederland en Vlaanderen een podium bieden.

N.B. De prijsuitreiking vond plaats op zaterdag 3 oktober. Dit jaar ging de Hypatia-prijs naar Monica Meijsing voor haar boek Waar was ik toen ik er niet was?

prof. dr. Renée van Riessen

Op 22 juni 2020 is Dirk van Schepen benoemd als nieuwe bestuursvoorzitter van Stichting voor Christelijke Filosofie. Hij volgt Peter Sneep op, wiens termijn op 1 juli afloopt. Dirk van Schepen is docent en teamleider aan de Christelijke Hogeschool Ede. Hij studeerde Personeel en Arbeid en later filosofie aan de Universiteit Utrecht. Sinds 2017 maakt hij deel uit van het bestuur van Stichting voor Christelijke Filosofie.

Dirk van Schepen: “Het belang van onze stichting zit voor mij in wat ik als het meest wezenlijke van de filosofiebeoefening beschouw: de oriëntatie op het goede leven. Ik ben dankbaar dat ik daar als bestuursvoorzitter een steentje aan kan bijdragen.

Met ons werk staan we voor een aantal boeiende uitdagingen. Denk hierbij aan het beter gebruikmaken van de digitale mogelijkheden om voor nieuwe generaties van betekenis te zijn. Ook gaat het om een nauwere samenwerking tussen de hoogleraren onderling, met een netwerk van betrokkenen daaromheen, om meer focus en impact te hebben.

Deze uitdagingen gaan we gelukkig samen aan. In de achterliggende maanden hebben de hoogleraren, de directeur en de bestuursleden hierover meerdere inspirerende gesprekken gevoerd. Ik ben erg gemotiveerd om samen met hen te werken aan het doordenken, actualiseren en doorgeven van het christelijk-filosofische gedachtegoed.”

Vanwege de personele unie tussen de besturen van Stichting voor Christelijke Filosofie en het Prof.dr. G.A. Lindeboom Instituut, wordt Dirk van Schepen ook bestuursvoorzitter van laatstgenoemde stichting.


Dirk van Schepen in de media

Het Nederlands Dagblad interviewde Dirk van Schepen naar aanleiding van zijn benoeming tot voorzitter. Daarnaast gaf ook Groot Nieuws Radio aandacht aan de benoeming door een kort interview met de kersverse voorzitter (tijdens De Nieuwe Morgen op 1 juli om 8:20 uur).


Onze Leidse hoogleraar Renée van Riessen was op 2 mei 2020 te gast bij het radio-programma Onderweg. Elsbeth Gruteke praat met haar over haar leven, haar werk en haar geloof.

Lees hier de aankondiging en luister hier de uitzending na.